چنين برجهايى در اطراف خوى اشاره دارد . پس با اينكه دوره سلطنت شاه اسماعيل خالى از فعاليت‌هاى معمارى نبود ( همانطور كه تصور مىرفت ) ولى كمبود چشمگيرى را در توليد عمارات مختلف در مقايسه با تراز والاى سده‌هاى پيشين ، نشان مىداد . اين كمبود در طول سلطنت طولانى شاه طهماسپ نيز وجود داشت . درحاليكه دوره سلطنت شاه طهماسپ نسبت به دوره شاه اسماعيل ، زمان آرامش و وفور و فراوانى بود . اين وقفه مداوم در امر عمارت‌سازى را بايد در وجود خود شاه جست كه بىاعتنايى او نسبت به هنر ، همه آنها را تحت‌تأثير خود قرار داد . فقط در بيش‌از چهل اثر كتابت كه تاريخ دوره سلطنت او را دارند مىتوان عمارات مجلل چندى و يا بخشى از آنها را تشخيص داد . از شاه طهماسپ هم مثل پدرش ، مسجد مجزائى باقى نمانده كه به دستور خود او ساخته شده باشد . و لذا جاى شگفتى نيست كه معمارى ايران در اين دوره ، سبك شاخص و چشمگيرى نداشته باشد ؛ از اين زمان تعيين تاريخ از روى سبك عمارات براى بناهاى بدون تاريخ دشوار است . در دفاع از شاه طهماسپ بايد اشاره كرد كه بهترين آثار او احتمالا در تختگاه او شهر قزوين متمركز شده بود كه بارها از زلزله آسيب ديد . ازاينرو از مسجد شاه او و كاخ سلطنتى چيزى باقى نمانده ( ولى كوشكى كه بخشى از كاخ او بوده و اخيرا مرمت‌شده ، سرنخهايى را در اين زمينه ارائه مىدهد ) « 1 » ؛ امّا حمامهاى او ( و احتمالا بازارش ) كاملا از بين رفته است . در ميان عمارات باقىمانده از دوره سلطنت وى ، جنت‌سرا در اردبيل بايسته ذكر است . امّا آثار او در زيارتگاه‌ها بطور كلى كمتر از آن است كه سابقا تصور مىشد « 2 » . مزارهاى عمده‌اى در نيشابور و سلطانيه باقى مانده‌اند و درعين‌حال بهترين كاشيكارى زمان را مىتوان در مساجد جامع اصفهان و كرمان و شيراز و نيز بخش‌هاى كوچكترى از مساجد اصفهان ديد كه امروزه در باغ كاخ چهلستون بار ديگر برپا شده است . پس با اين استثناهاى گوناگون ، بيشتر آثارى كه در دوره شاه طهماسپ اجرا شده عبارتند از : مرمتها و افزوده‌هاى زيارتگاههاى موجود ( يعنى در مشهد و اردبيل ) ؛ مرقدها ( از جمله پنج مرقد در كاشان ، شش مرقد در ناحيه يزد و هشت مرقد در قم و پيرامون آن ) ؛ مساجد ( برسيان ، قم ، يزد ، شوشتر ، سروار و مسجد جامع اصفهان در كنار شش مسجد ديگر در اين شهر ) ؛ سنگ مقابر و يا تاوه‌هاى سنگى كه با فرامينى كتيبه‌نگارى شده است ( يعنى در كاشان ، مسجد ميدان ) ؛ چوبكارى ( يعنى در تجريش ، امامزاده قاسم ؛ طبس ؛ امامزاده حسين ؛ زيارتگاه نطنز ؛

--> ( 1 ) - كلايس ، " Der Safavidische Pavillon " . ( 2 ) - مورتون ، " The Ardabil Shrine ( Concluded ) " ، صص 3 - 41 ، 48 .